आदर्श-प्रश्नपत्रम् · सत्रम् 2026-27
संस्कृतम् — कक्षा IX
समयः 3 होरापूर्णाङ्काः 80
सामान्यनिर्देशाः:
- अस्मिन् प्रश्नपत्रे चत्वारः खण्डाः — क (अपठितावबोधनम् 10), ख (रचनात्मककार्यम् 15), ग (अनुप्रयुक्तव्याकरणम् 25), घ (पठितावबोधनम् 30)। अवशिष्टाः 20 अङ्काः आन्तरिकमूल्याङ्कनस्य।
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः। यथासम्भवं क्रमेण उत्तराणि लिखत।
- यत्र अथवा इति दत्तं तत्र एकस्य विकल्पस्य उत्तरं लिखत।
- उत्तराणि संस्कृतभाषायाम् एव लेख्यानि।
- खण्ड-घ नूतन-NCERT-पाठ्यपुस्तकाधारितः (पाठाः शीघ्रमेव CBSE-द्वारा सूचयिष्यन्ते)।
आचार्येभ्यः सूचना: खण्ड-क, ख, ग सर्वथा प्रयोगयोग्याः (व्याकरणस्य 25 अङ्काः पाठ्यक्रमानुसारं यथार्थाः)। खण्ड-घ इत्यत्र गद्य/पद्य/नाट्य-अंशाः उदाहरणरूपाः — निर्धारित-पाठ्यपुस्तकात् प्रतिस्थापयत।
खण्डः क — अपठितावबोधनम् 10 अङ्काः
1.10 अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत—
परिश्रमः एव सफलतायाः मूलम्। यः बालकः नियमेन पठति, गुरूणाम् आदेशं पालयति, समयस्य च सदुपयोगं करोति, सः एव जीवने उन्नतिं प्राप्नोति। आलस्यं तु मनुष्यस्य महान् शत्रुः। अतः वयं आलस्यं त्यक्त्वा उद्यमशीलाः भवेम। उद्यमेन हि सर्वाणि कार्याणि सिध्यन्ति, न तु मनोरथैः।
- एकपदेन उत्तरत — सफलतायाः मूलं किम्? (1)
- एकपदेन उत्तरत — मनुष्यस्य महान् शत्रुः कः? (1)
- पूर्णवाक्येन — कीदृशः बालकः उन्नतिं प्राप्नोति? (2)
- पूर्णवाक्येन — 'उद्यमेन हि सर्वाणि कार्याणि सिध्यन्ति' — अस्य आशयं लिखत। (2)
- अस्य गद्यांशस्य उचितं शीर्षकं लिखत। (1)
- भाषिककार्यम् (बहुविकल्पीयम्) — 'आलस्यम्' इति पदस्य विलोमपदं किम्? (क) श्रमः (ख) उद्यमः (ग) प्रमादः (घ) निद्रा (1)
- भाषिककार्यम् — 'बालकः पठति' — अत्र क्रियापदं किम्? (1)
- भाषिककार्यम् — 'गुरूणाम्' इति पदे का विभक्तिः? (1)
खण्डः ख — रचनात्मककार्यम् 15 अङ्काः
2.5 मञ्जूषातः पदानि चित्वा अनुच्छेदं पूरयत (चित्रवर्णनम् / अनुच्छेदः — 'अस्माकं विद्यालयः')।
मञ्जूषा: विशालः · छात्राः · आचार्याः · क्रीडाङ्गणम् · पुस्तकालयः · स्वच्छः · विद्याम् · गच्छन्ति
अस्माकं विद्यालयः (i)____ अस्ति। अत्र बहवः (ii)____ पठन्ति। (iii)____ छात्रान् पाठयन्ति। विद्यालये एकं (iv)____ अस्ति यत्र छात्राः क्रीडन्ति। सर्वे छात्राः प्रतिदिनं (v)____ प्राप्तुं विद्यालयं (vi)____। (½×10 = 5)
3.5 मञ्जूषासाहाय्येन स्वमित्राय एकं पत्रं लिखत यत्र त्वं तं ग्रीष्मावकाशे स्वगृहम् आगन्तुं आमन्त्रयसे।
मञ्जूषा: प्रियमित्र · सप्रेम नमस्ते · ग्रीष्मावकाशे · आगच्छ · आनन्दः · भवदीयः
4.5 मञ्जूषातः पदानि चित्वा कथां पूरयत।
मञ्जूषा: सिंहः · मूषकः · जालम् · मुक्तः · मित्रता · कृतज्ञः
एकदा एकः (i)____ वने सुप्तः आसीत्। एकः (ii)____ तस्य उपरि अक्रीडत्। सिंहः क्रुद्धः अभवत् परन्तु मूषकं (iii)____ अकरोत्। एकदा सिंहः व्याधस्य (iv)____ अबध्यत। मूषकः जालं कृत्तवा सिंहं (v)____ अकरोत्। एवं (vi)____ महत्त्वपूर्णा। (½×10 = 5)
खण्डः ग — अनुप्रयुक्तव्याकरणम् 25 अङ्काः
5.3 सन्धिं / सन्धिविच्छेदं कुरुत (त्रयाणाम्)।
- देव + आलयः = ? (स्वरसन्धिः) (1)
- सूर्य + उदयः = ? (गुणसन्धिः) (1)
- सत् + जनः = ? (जश्त्वसन्धिः) अथवा 'निः + आहारः' = ? (1)
6.3 रिक्तस्थानानि उचितविभक्तिपदैः पूरयत (बहुविकल्पीयम्, त्रयाणाम्)।
- बालकः विद्यालयं ____ गच्छति। (परितः / प्रति / विना) (1)
- छात्रः गुरुणा ____ पठति। (सह / विना / अलम्) (1)
- माता पुत्राय ____ यच्छति। (मोदकम् दा-धातुः → चतुर्थी सम्बन्धः) (क) मोदकम् (ख) मोदकेन (ग) मोदकाय (1)
7.3 शब्दरूपाणि — रिक्तस्थानपूर्तिः (त्रयाणाम्, बहुविकल्पीयम्)।
- 'बालक' शब्दस्य तृतीया-एकवचनम् — (क) बालकेन (ख) बालकाय (ग) बालकात् (1)
- 'नदी' शब्दस्य षष्ठी-एकवचनम् — (क) नद्याः (ख) नदीम् (ग) नद्यै (1)
- 'तत्' (पुंलिङ्ग) प्रथमा-बहुवचनम् — (क) ते (ख) तानि (ग) ताः (1)
8.3 धातुरूपाणि — रिक्तस्थानपूर्तिः (त्रयाणाम्)।
- 'पठ्' धातोः लट्लकारे प्रथमपुरुष-एकवचनम् — (क) पठति (ख) पठसि (ग) पठामि (1)
- 'भू' धातोः लृट्लकारे प्रथमपुरुष-एकवचनम् — (क) भविष्यति (ख) भवति (ग) अभवत् (1)
- 'सेव्' (आत्मनेपदी) लट् प्रथमपुरुष-एकवचनम् — (क) सेवते (ख) सेवति (ग) सेवन्ते (1)
9.3 प्रत्ययाः — निर्देशानुसारं (त्रयाणाम्)।
- 'गम् + क्त्वा' = ? (क) गत्वा (ख) गन्तुम् (ग) गमनम् (1)
- 'पठ् + तुमुन्' = ? (1)
- 'हस् + शतृ' = ? (हसन्) — अथवा 'कृ + क्त' = ? (1)
10.3 समासाः — विग्रहं कुरुत / समस्तपदं लिखत (त्रयाणाम्, तत्पुरुषः)।
- राज्ञः पुरुषः = ? (1)
- ग्रामं गतः = ? (1)
- 'न आदरः' = अनादरः (नञ्-तत्पुरुषः) — अस्य विग्रहः लिखत। (1)
11.3 संख्या — अङ्केषु/शब्देषु लिखत (त्रयाणाम्)।
- 'सप्त' इत्यस्य अङ्कः कः? (1)
- 15 इत्यस्य संस्कृतशब्दः लिखत। (1)
- 'त्रयः बालकाः' — अत्र संख्यावाचकपदं किम्? (1)
12.2 उच्चारणस्थानानि लिखत (चतुर्णाम्, प्रत्येकं ½)।
- 'क' वर्णस्य उच्चारणस्थानम्? (½)
- 'प' वर्णस्य? (½)
- 'त' वर्णस्य? (½)
- 'च' वर्णस्य? (½)
13.2 अव्ययानि — वाक्येषु प्रयोगं कुरुत (चतुर्णाम्, प्रत्येकं ½): अत्र · अद्य · कुत्र · च। (½×4 = 2)
खण्डः घ — पठितावबोधनम् 30 अङ्काः
अधः दत्ताः अंशाः उदाहरणरूपाः; निर्धारित-पाठ्यपुस्तकात् प्रतिस्थापयत।
14.5 अधोलिखितं पठितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरत—
विद्या ददाति विनयं, विनयाद् याति पात्रताम्। पात्रत्वाद् धनमाप्नोति, धनाद् धर्मं ततः सुखम्॥
- एकपदेन — विद्या किं ददाति? (½×2 = 1)
- पूर्णवाक्येन — विनयात् किं प्राप्यते? (1×2 = 2)
- भाषिककार्यम् — 'सुखम्' इत्यस्य पर्यायपदं / 'धनम्' इत्यत्र विभक्तिं लिखत। (1×2 = 2)
15.5 अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा उत्तरत (श्लोकः)।
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥
- एकपदेन — कार्याणि केन सिध्यन्ति? (½×2 = 1)
- पूर्णवाक्येन — सिंहस्य उदाहरणेन कवि किं बोधयति? (1×2 = 2)
- भाषिककार्यम् — 'सुप्तस्य' इत्यत्र विभक्तिः / 'मृगाः' इत्यस्य वचनम्। (1×2 = 2)
16.5 अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा उत्तरत।
छात्रः — आचार्य! अद्य किं पठिष्यामः?
आचार्यः — अद्य वयं सुभाषितानि पठिष्यामः, यतः तानि जीवनस्य मार्गं दर्शयन्ति।
- एकपदेन — अद्य के पठिष्यन्ति? (½×2 = 1)
- पूर्णवाक्येन — सुभाषितानि किं कुर्वन्ति? (1×2 = 2)
- भाषिककार्यम् — 'पठिष्यामः' इत्यत्र लकारः कः? / 'जीवनस्य' विभक्तिः। (1×2 = 2)
17.5 अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत (पञ्चानाम्)।
- रामः वनं गच्छति। (1)
- सा प्रातःकाले उत्तिष्ठति। (1)
- बालकाः क्रीडाङ्गणे क्रीडन्ति। (1)
- अहं पुस्तकम् पठामि। (1)
- सः त्रीणि फलानि खादति। (1)
18.4 अन्वयं / भावार्थं (रिक्तस्थानपूर्तिः) कुरुत — प्रश्न 15 के श्लोक का अन्वय पूरयत। (4×1 = 4)
19.3 मञ्जूषापदैः पाठाधारित-कथां पूरयत (षण्णाम्, प्रत्येकं ½)।
मञ्जूषा: नृपः · मन्त्री · न्यायम् · प्रजा · सुखिनी · धर्मेण
20.3 प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं चित्वा लिखत (बहुविकल्पीयम्, त्रयाणाम्)।
- 'सलिलम्' इत्यस्य अर्थः — (क) जलम् (ख) अग्निः (ग) वायुः (1)
- 'तरुः' इत्यस्य अर्थः — (क) नदी (ख) वृक्षः (ग) पर्वतः (1)
- 'दिनम्' इत्यस्य अर्थः — (क) रात्रिः (ख) दिवसः (ग) मासः (1)
— प्रश्नपत्रं समाप्तम् —
अङ्कयोजनाआचार्येभ्यः
खण्डः क
1. (i) परिश्रमः (ख) आलस्यम् (iii) [2] यः नियमेन पठति, गुरूणाम् आदेशं पालयति, समयस्य सदुपयोगं च करोति; (iv) [2] परिश्रमेण एव कार्याणि सिध्यन्ति, केवलैः इच्छाभिः न; (v) उचितं शीर्षकम् — 'परिश्रमस्य महत्त्वम्'; (vi) (क) श्रमः / (ख) उद्यमः स्वीकार्यम्; (vii) पठति; (viii) षष्ठी (बहुवचनम्)।
खण्डः ख
2. (i) विशालः (ii) छात्राः (iii) आचार्याः (iv) क्रीडाङ्गणम् (v) विद्याम् (vi) गच्छन्ति — ½×10=5 (सर्वे रिक्तस्थानाः; दश अर्धाङ्काः)।
3. पत्रप्रारूपः (सम्बोधनम्, अभिवादनम्, विषयः, समापनम्) 2 + मञ्जूषापदप्रयोगः/विषयवस्तु 2 + भाषा 1 = 5।
4. (i) सिंहः (ii) मूषकः (iii) मुक्तः (iv) जाले/जालम् (v) मुक्तम् (vi) मित्रता — ½×10 = 5।
खण्डः ग
5. देवालयः; सूर्योदयः; सज्जनः / निराहारः — 1×3।
6. प्रति; सह; (ग) मोदकम् (दा-धातुयोगे सम्प्रदानम्, परन्तु कर्म मोदकम्) — 1×3। [नोट: वाक्ये कर्म 'मोदकम्' द्वितीया, पुत्राय चतुर्थी।]
7. (क) बालकेन; (क) नद्याः; (क) ते — 1×3।
8. (क) पठति; (क) भविष्यति; (क) सेवते — 1×3।
9. (क) गत्वा; पठितुम्; हसन् / कृतम् — 1×3।
10. राजपुरुषः; ग्रामगतः; 'न आदरः इति अनादरः' — 1×3।
11. 7; पञ्चदश; त्रयः — 1×3।
12. क → कण्ठः; प → ओष्ठौ; त → दन्ताः; च → तालु — ½×4 = 2।
13. उदा० अत्र उद्यानम् अस्ति; अद्य रविवासरः; कुत्र भवान् गच्छति; रामः श्यामः च आगच्छतः — ½×4 = 2 (शुद्धप्रयोगे अङ्कः)।
खण्डः घ
14. (i) विनयम्; (ii) [2] विनयात् पात्रता प्राप्यते; (iii) आनन्दः/मोदः; 'धनम्' — द्वितीया (कर्म)। योगः 5।
15. (i) उद्यमेन; (ii) [2] यथा सुप्तसिंहस्य मुखे मृगाः स्वयं न प्रविशन्ति, तथा परिश्रमं विना फलं न लभ्यते; (iii) षष्ठी; बहुवचनम्। योगः 5।
16. (i) छात्रः आचार्यः च / सुभाषितानि; (ii) [2] सुभाषितानि जीवनस्य मार्गं दर्शयन्ति; (iii) लृट्लकारः; षष्ठी। योगः 5।
17. (i) कः वनं गच्छति? (ii) सा कदा उत्तिष्ठति? (iii) बालकाः कुत्र क्रीडन्ति? (iv) त्वं किं पठसि? (v) सः कति फलानि खादति? — 1×5 = 5।
18. अन्वयः — 'कार्याणि हि उद्यमेन सिध्यन्ति, न मनोरथैः; सुप्तस्य सिंहस्य मुखे मृगाः न हि प्रविशन्ति।' चत्वारः रिक्तस्थानाः 1×4 = 4।
19. मञ्जूषानुसारं षट् रिक्तस्थानाः ½×6 = 3 (नृपः/धर्मेण/न्यायम्/प्रजा/सुखिनी/मन्त्री)।
20. (क) जलम्; (ख) वृक्षः; (ख) दिवसः — 1×3 = 3।
आन्तरिकमूल्याङ्कनम् (20, पृथक्): आवधिकपरीक्षा 5 · बहुविधमूल्याङ्कनम् 5 · निवेशसूचिका 5 · भाषासंवर्धनगतिविधयः 5।